-Postanowi\u0142em przedosta\u0107 si\u0119 do Rumunii i dalej do Francji, aby przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do formowanych tam Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie. To by\u0142a jednak d\u0142uga historia. Pierwsz\u0105 tak\u0105 pr\u00f3b\u0119 podj\u0105\u0142em na pocz\u0105tku pa\u017adziernika 1939 roku. Uda\u0142em si\u0119 do Konsulatu Rumunii we Lwowie po wiz\u0119. Brzmi to fantastycznie, ale o dziwo ten konsulat dzia\u0142a\u0142 i za 20 rubli mo\u017cna by\u0142o dosta\u0107 wiz\u0119 do Rumunii. Kolejka po wiz\u0119 by\u0142a d\u0142uga i jako\u015b to nie zwraca\u0142o uwagi kr\u0119c\u0105cych si\u0119 po mie\u015bcie patroli sowieckich. I tak stoj\u0105c w tej kolejce dogada\u0142em si\u0119 z trzema kolegami. Ja ich wprawdzie nie zna\u0142em, ale oni \u2013 tak samo jak i ja \u2013 zamierzali przedosta\u0107 si\u0119 do polskiego wojska na Zachodzie. Jeden z nich by\u0142 studentem Politechniki \u2013 nazywa\u0142 si\u0119 Tu\u0142acz. Drugi by\u0142 studentem medycyny i mia\u0142 nazwisko Lekki. Trzeci by\u0142 kadetem i nazywa\u0142 si\u0119 Go\u0142\u0105b. Potem, w drodze do granicy rumu\u0144skiej, nabijali\u015bmy si\u0119 z samych siebie, \u017ce \u201eBlicharski, Tu\u0142acz, Lekki jak Go\u0142\u0105b, idzie za granic\u0119\u201d. To by\u0142a ta weso\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 naszej eskapady, natomiast dalsza cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142a ju\u017c smutna. Nie b\u0119d\u0119 tu wchodzi\u0142 w szczeg\u00f3\u0142y, bo to jest do\u015b\u0107 obszerna historia, ale tak z grubsza to na skutek zdrady Ukrai\u0144c\u00f3w zostali\u015bmy uj\u0119ci przez \u017co\u0142nierzy sowieckich. Sta\u0142o si\u0119 to w wiosce Szeszory w rejonie Kosowa. Tam przed wojn\u0105 by\u0142em na obozie harcerskim, wi\u0119c liczy\u0142em na przychylno\u015b\u0107 ze strony miejscowych Ukrai\u0144c\u00f3w, le\u015bniczego i gajowych, z kt\u00f3rymi zawar\u0142em w\u00f3wczas znajomo\u015b\u0107. Niestety, gdy nocowali\u015bmy u pana Skoreckiego, jednego z cz\u0142onk\u00f3w Zwi\u0105zku Szlachty Zagrodowej, to zostali\u015bmy uj\u0119ci przez kilku Ukrai\u0144c\u00f3w. Mieli oni na sobie p\u0142aszcze polskich lotnik\u00f3w i polskie uzbrojenie. Nie trudno by\u0142o odgadn\u0105\u0107, w jaki spos\u00f3b weszli w posiadanie takiego sprz\u0119tu, wi\u0119c bali\u015bmy si\u0119 o swoje \u017cycie gdy wsadzili nas na furmank\u0119 i wie\u017ali drog\u0105 przez las w kierunku Kosowa. Jako\u015b ich zagadali\u015bmy, a poza tym nie mieli\u015bmy \u017cadnych cennych rzeczy, wi\u0119c uda\u0142o si\u0119 nam unikn\u0105\u0107 najgorszego. P\u00f3\u017aniej si\u0119 dowiedzia\u0142em, \u017ce w\u0142a\u015bnie Ukrai\u0144cy w tych okolicach mordowali Polak\u00f3w zmierzaj\u0105cych w kierunku granicy rumu\u0144skiej. W Kosowie zawie\u017ali nas na posterunek NKWD, co oczywi\u015bcie nie wr\u00f3\u017cy\u0142o nic dobrego. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce to by\u0142 wci\u0105\u017c jeszcze pocz\u0105tek okupacji sowieckiej i oni jeszcze nie byli dobrze zorganizowani, zw\u0142aszcza na samym dole, czyli na wiejskich posterunkach. Tak wi\u0119c uda\u0142o nam si\u0119 z tego posterunku jako\u015b wykr\u0119ci\u0107, ale wyprawa na Zach\u00f3d niestety nie uda\u0142a si\u0119. <\/p>\n\n\n\n
-Nie da\u0142 Pan jednak za wygran\u0105 i nie porzuci\u0142 tego zamiaru?<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Tak. Drug\u0105 pr\u00f3b\u0119 podj\u0105\u0142em dopiero w kwietniu 40-go roku. Ale wr\u00f3c\u0119 tu jeszcze do pa\u017adziernika 39-go roku, gdy wybra\u0142em si\u0119 do Lwowa, to poci\u0105gi nie jecha\u0142y do Lwowa normaln\u0105 lini\u0105 przez Z\u0142ocz\u00f3w, bo by\u0142a zerwana, a tylko lini\u0105 przez wiosk\u0119 Berezowica, do kt\u00f3rej trzeba by\u0142o doj\u015b\u0107 piechot\u0105. I tam na stacji sta\u0142 poci\u0105g z transportem internowanych polskich oficer\u00f3w, kt\u00f3rzy p\u00f3\u017aniej trafili do Katynia. I obok tego poci\u0105gu, zaraz na s\u0105siednim torze, sta\u0142 przez jaki\u015b czas nasz poci\u0105g do Lwowa. Wagony obu poci\u0105g\u00f3w sta\u0142y na tyle blisko obok siebie, \u017ce sprawny fizycznie cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 przeskoczy\u0107 z jednego do drugiego. No i gdy w\u00f3wczas zobaczy\u0142em w\u015br\u00f3d tych polskich oficer\u00f3w koleg\u0119 mojego starszego brata, to krzykn\u0105\u0142em do niego, \u017ceby przeskoczy\u0142 do nas. By\u0142o to mo\u017cliwe tak\u017ce i dlatego, \u017ce akurat nie by\u0142o w pobli\u017cu \u017cadnego patrolu sowieckiego. Co wi\u0119cej, niekt\u00f3rzy z nich nawet wychodzili z tych wagon\u00f3w aby na peronie kupi\u0107 sobie co\u015b do jedzenia. W reakcji na moje s\u0142owa ten\u017ce kolega mego brata odkrzykn\u0105\u0142 do mnie, \u017ce nie ma potrzeby uciekania, bo ich chroni jeniecka konwencja mi\u0119dzynarodowa. Stoj\u0105cy obok niego oficer niewiele my\u015bl\u0105c pos\u0142ucha\u0142 mojej rady i przeskoczy\u0142 do naszego wagonu. Zaraz przebrali\u015bmy go w cywilne ubranie i pojecha\u0142 z nami do Lwowa. Jak si\u0119 okaza\u0142o, by\u0142 to lwowiak, lwowski \u201ebatiar\u201d.\u00a0 W ten spos\u00f3b uratowa\u0142 \u017cycie, bo potem nie znalaz\u0142em jego nazwiska na tzw. \u201eli\u015bcie katy\u0144skiej\u201d. A tymczasem \u00f3w kolega mego starszego brata na tej li\u015bcie by\u0142 wymieniony.<\/p>\n\n\n\n -Jakie by\u0142y losy tej drugiej, kwietniowej wyprawy przez zielon\u0105 granic\u0119 na Zach\u00f3d?<\/strong><\/p>\n\n\n\n -To by\u0142a wyprawa w zasadzie rodzinna, bo w niej by\u0142o nas czterech braci oraz jeden kolega. Niestety, wyprawa te\u017c niefortunna. \u201eZielon\u0105\u201d granic\u0119 na W\u0119gry przekraczali\u015bmy w nocy, a w dodatku g\u0119sta mg\u0142a drastycznie ogranicza\u0142a widoczno\u015b\u0107. Jak si\u0119 okaza\u0142o, dwukrotnie w tej mgle przekraczali\u015bmy \u201ezielon\u0105\u201d lini\u0119 graniczn\u0105, tam i z powrotem, aby ostatecznie znale\u017a\u0107 si\u0119 po stronie polskiej, gdzie zostali\u015bmy schwytani przez patrol sowiecki. Uwi\u0119zieni przez NKWD w Stanis\u0142awowie i Humaniu, zostali\u015bmy skazani za \u201eszpiegostwo\u201d na 5 lat syberyjskich \u0142agr\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n -Potem \u2013 jak czytam w Pana \u017cyciorysie – by\u0142a Armia Andersa, przybycie do Anglii, szkolenie i s\u0142u\u017cba w lotnictwie, a po wojnie studia prawnicze na Oxfordzie i kilkuletni pobyt w Ameryce Po\u0142udniowej, zanim wr\u00f3ci\u0142 Pan do Polski. <\/strong><\/p>\n\n\n\n -Musz\u0119 sprostowa\u0107 to ostatnie pana sformu\u0142owanie. Ot\u00f3\u017c, dla mnie to nie by\u0142 \u201epowr\u00f3t do Polski\u201d, tylko \u201dprzyjazd do PRL-u\u201d. A w Anglii s\u0142u\u017cb\u0119 w lotnictwie zako\u0144czy\u0142em w Dywizjonie Bombowym 300 \u201eZiemia Mazowiecka\u201d, a do PRL-u przyjecha\u0142em z Argentyny w 1956 roku.<\/p>\n\n\n\n -To by\u0142a niew\u0105tpliwie odwa\u017cna decyzja.<\/strong><\/p>\n\n\n\n -By\u0142a tak odwa\u017cna i wa\u017cna, \u017ce a\u017c rozchorowa\u0142em si\u0119 i do dzisiaj mam k\u0142opoty z \u017co\u0142\u0105dkiem.<\/p>\n\n\n\n -Te k\u0142opoty nie przeszkodzi\u0142y jednak Panu w podj\u0119ciu bardzo aktywnej dzia\u0142alno\u015bci poza prac\u0105 zawodow\u0105. W ci\u0105gu kilkudziesi\u0119ciu lat zgromadzi\u0142 Pan niezwykle bogate zbiory kresowe dotycz\u0105ce rodzinnego miasta – Tarnopola.<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Nie b\u0119d\u0119 tu opowiada\u0142 o r\u00f3\u017cnych trudno\u015bciach po przyje\u017adzie do PRL-u. W ka\u017cdym razie zaobserwowa\u0142em rzecz, kt\u00f3ra mnie cholernie dobi\u0142a, a mianowicie to gnojenie historii Polski w og\u00f3le, a Kres\u00f3w Wschodnich w szczeg\u00f3lno\u015bci. Nawet nie wolno by\u0142o nigdzie oficjalnie u\u017cy\u0107 nazwy \u201eKresy Wschodnie\u201d, tylko wymy\u015blili termin \u201ezabu\u017ca\u0144ski kraj\u201d.<\/p>\n\n\n\n -A w dowodzie osobistym wpisywali kresowianom \u201eurodzony w ZSRR\u201d, prawda?<\/p>\n\n\n\n -Tak. Mam taki dow\u00f3d osobisty. C\u00f3\u017c mo\u017cna powiedzie\u0107? W tygodniku \u201ePolityka\u201d kiedy\u015b wyczyta\u0142em co\u015b tam o \u201ekresach wschodnich\u201d. To by\u0142o chyba w latach 60-tych. No i zrodzi\u0142a si\u0119 we mnie my\u015bl, ze trzeba ratowa\u0107 od zapomnienia t\u0119 historyczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Polski. Problem polega\u0142 jednak na tym, \u017ce trzeba by\u0142o wej\u015b\u0107 w kontakt z osobami pochodz\u0105cymi z Kres\u00f3w i pozyska\u0107 od nich materia\u0142y kresowe. Zna\u0142em okupacj\u0119 sowieck\u0105 w jej pocz\u0105tkach, czyli od wrze\u015bnia\u201939 do kwietnia\u201940, a wi\u0119c zdawa\u0142em sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce moje znajomo\u015bci przedwojenne by\u0142y teraz do\u015b\u0107 ograniczone. Spotyka\u0142em co prawda koleg\u00f3w z tamtych stron. W\u015br\u00f3d nich znalaz\u0142 si\u0119 nawet minister rolnictwa, nazywa\u0142 si\u0119 Ko\u0142odziej i zwi\u0105zany by\u0142 ze stronnictwem ludowym. Zna\u0142em te\u017c szereg genera\u0142\u00f3w i pu\u0142kownik\u00f3w pochodz\u0105cych z Kres\u00f3w, ale trudno by\u0142o ich pozyska\u0107 do pomocy w realizowaniu tej mojej idei. Jeden z takich koleg\u00f3w, kt\u00f3ry w czasie wojny by\u0142 w Armii Krajowej w powiecie krasnostawskim tak odpowiedzia\u0142 na moj\u0105 propozycj\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy: -A po co ci to? Komu to dzisiaj potrzebne?<\/em> Jednak mia\u0142em szcz\u0119\u015bcie i uda\u0142o mi si\u0119 pozyska\u0107 kontakty z dawnymi mieszkankami Tarnopola. Nawi\u0105za\u0142em te znajomo\u015bci poprzez moj\u0105 \u017con\u0119, kt\u00f3ra przed wojn\u0105 by\u0142a w Tarnopolu harcerk\u0105, ostatni\u0105 dru\u017cynow\u0105 tamtejszej harcerskiej dru\u017cyny dziewcz\u0119cej. Dzi\u0119ki temu dotarli\u015bmy do wielu jej kole\u017canek, kt\u00f3re jak si\u0119 okaza\u0142o by\u0142y \u2013 jak by to powiedzie\u0107 \u2013 wierniejsze, czy odwa\u017cniejsze i ch\u0119tnie podj\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142prac\u0119 w poszukiwaniu i zbieraniu w\u015br\u00f3d kresowian pami\u0105tkowych przedmiot\u00f3w pochodz\u0105cych z Tarnopola. P\u00f3\u017aniej, w miar\u0119 gdy mimo wszystko ros\u0142a liczba tych os\u00f3b zainteresowanych, za\u0142o\u017cy\u0142em co\u015b w rodzaju \u201erodziny tarnopolskiej\u201d. To nie by\u0142a organizacja sensu stricto, tylko to byli ludzie zwi\u0105zani emocjonalnie poprzez Tarnopol \u2013 jedna grupa ze mn\u0105, a druga z moj\u0105 \u017con\u0105. W sumie ta nasza \u201erodzina tarnopolska\u201d liczy\u0142a oko\u0142o 200 cz\u0142onk\u00f3w, kt\u00f3rzy stali si\u0119 podstaw\u0105 ju\u017c nie tylko gromadzenia przeze mnie materia\u0142\u00f3w kresowych, ale i wydawania szeregu prac na temat Tarnopola.<\/p>\n\n\n\n -Czy odwiedzi\u0142 Pan swoje rodzinne miasto ju\u017c po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci przez Polsk\u0119 i Ukrain\u0119?<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Nie. Do ukrai\u0144skiego Tarnopola nigdy nie pojecha\u0142em. To by\u0142a moja \u015bwiadoma decyzja i to pomimo tego, \u017ce mnie zapraszali tamtejsi rodacy. Chcia\u0142em po prostu zachowa\u0107 w pami\u0119ci polski Tarnopol z moich lat dzieci\u0119cych i m\u0142odzie\u0144czych. Prosz\u0119 zrozumie\u0107, \u017ce ja od dzieci\u0144stwa widzia\u0142em jak ros\u0142a ta nowa niepodleg\u0142o\u015b\u0107, jak rozwija\u0142a si\u0119 ta nasza odrodzona Ojczyzna, jak nabiera\u0142a koloru. Mia\u0142em 21 lat gdy opuszcza\u0142em Polsk\u0119. By\u0142em gor\u0105cym patriot\u0105 polskim i taka w\u00f3wczas by\u0142a ca\u0142a nasza m\u0142odzie\u017c, bo byli\u015bmy\u00a0\u00a0wychowani na historii i na tej wielkiej warto\u015bci, jak\u0105 by\u0142a odzyskana niepodleg\u0142a Ojczyzna. To nie tak jak dzisiaj. Tamte moje prze\u017cycia pozosta\u0142y we mnie na zawsze i postanowi\u0142em zachowa\u0107 w sobie obraz mojego miasta takim, jakim go zapami\u0119ta\u0142em w latach sprzed 1-go wrze\u015bnia 39-go roku.<\/p>\n\n\n\n -A jak zapami\u0119ta\u0142 Pan to miasto po 1-szym wrze\u015bnia?<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Pami\u0119tam to wszystko co dzia\u0142o si\u0119 w Tarnopolu przed 17-tym wrze\u015bnia. Widzia\u0142em upadek niepodleg\u0142o\u015bci Rzeczypospolitej. Jeszcze przed 10 wrze\u015bnia t\u0142umy rodak\u00f3w z centralnych cz\u0119\u015bci kraju przetacza\u0142y si\u0119 przez miasto uciekaj\u0105c w kierunku granicy. Widzia\u0142em eleganckie damy z przys\u0142owiowymi pud\u0142ami na kapelusze. Widzia\u0142em te\u017c po 17-tym wrze\u015bnia porzucone w przydro\u017cnym rowie legitymacje, odznaczenia, krzy\u017ce, nawet \u201evirtuti militari\u201d. <\/p>\n\n\n\n -Obecnie w Tarnopolu \u017cyje wprawdzie niewielu Polak\u00f3w, ale maj\u0105 polskie organizacje spo\u0142eczno-kulturalne. Czy utrzymuje Pan z nimi jaki\u015b kontakt?<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Tak, ca\u0142y czas mam z nimi kontakty, ale to wcale nie jest tak r\u00f3\u017cowo, jak mo\u017ce chcia\u0142by pan to widzie\u0107. R\u00f3\u017cnie tam bywa\u0142o ostatnio. Mam pewne przygody z tamtejszymi ksi\u0119\u017cmi, ale mo\u017ce to jest zbyt obszerny temat, \u017ceby go tu porusza\u0107. Streszczaj\u0105c mog\u0119 tylko tyle powiedzie\u0107, \u017ce polityka watyka\u0144ska w tamtych stronach jest bardzo brzydka, bo tworzy tzw. Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymsko-katolik\u00f3w Ukrai\u0144c\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n -Po\u015bwi\u0119caj\u0105c na o\u0142tarzu Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy w czasach Zwi\u0105zku Sowieckiego zdo\u0142ali ten rzymsko-katolicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 zachowa\u0107. <\/strong><\/p>\n\n\n\n -Dos\u0142ownie – mo\u017cna powiedzie\u0107 – na o\u0142tarzu, no bo na przyk\u0142ad w Tarnopolu ze sk\u0142adek biedak\u00f3w z Polski zbudowali nowy ko\u015bci\u00f3\u0142, no ale ju\u017c w tym ko\u015bciele ksi\u0105dz proboszcz rozmawia z ministrantami po ukrai\u0144sku bez wzgl\u0119du na to, \u017ce to s\u0105 ch\u0142opcy polscy. Tam jest zreszt\u0105 z tego powodu ferment. No ale wymiera to starsze pokolenie, kt\u00f3re przywi\u0105zane jest raczej do tej kaplicy cmentarnej, kt\u00f3ra przed zbudowaniem nowego ko\u015bcio\u0142a s\u0142u\u017cy\u0142a Polakom w sytuacji przej\u0119cia dawnych polskich \u015bwi\u0105ty\u0144 w Tarnopolu przez greko-katolik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n -Panie Majorze, z moich do\u015bwiadcze\u0144 dziennikarskich wynika, \u017ce mo\u017ce nie jest a\u017c tak \u017ale. Odwiedzi\u0142em na Ukrainie bardzo wiele parafii rzymsko-katolickich i wsz\u0119dzie tam, gdzie polscy parafianie \u017cyczyli sobie mszy w j\u0119zyku polskim \u2013 by\u0142a msza polska. By\u0142y te\u017c takie miejsca jak np. Latycz\u00f3w, gdzie ksi\u0105dz proboszcz zlikwidowa\u0142 polsk\u0105 msz\u0119 w niedziel\u0119 i w zamian odprawia\u0142 tak\u0105 msz\u0119 we wtorki i czwartki. Jednak na og\u00f3\u0142 wsz\u0119dzie gdzie Polacy s\u0105 i \u017cycz\u0105 sobie niedzielnej mszy w j\u0119zyku polskim, tam odprawiane s\u0105 polskie msze obok ukrai\u0144skich<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Prosz\u0119 pana, co to znaczy: \u201ePolacy \u017cycz\u0105 sobie w swoim ko\u015bciele polskiej mszy\u201d?<\/p>\n\n\n\n -Niestety bywa tak na Ukrainie, zw\u0142aszcza na tej dalszej i w parafiach nie prowadz\u0105cych polskich szk\u00f3\u0142ek dla dzieci, \u017ce osoby pochodzenia polskiego nie rozumiej\u0105 dobrze polskiej mowy. Msza odprawiana w j\u0119zyku ukrai\u0144skim im wystarcza, bo ta liturgia jest dla nich bardziej zrozumia\u0142a i wobec tego brak jest odpowiedniej inicjatywy ze strony wiernych.<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Od wiernych w jakim wieku?<\/p>\n\n\n\n -Najstarsi Polacy niestety wymieraj\u0105, wi\u0119c aktywni parafianie s\u0105 w \u015brednim wieku. I je\u015bli ich dzieci nie rozumiej\u0105 po polsku to bywa i tak, \u017ce ksi\u0105dz rezygnuje z polskiej liturgii, czasem tylko cz\u0119\u015bciowo poprzez g\u0142oszenie homilii w j\u0119zyku ukrai\u0144skim.<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Pan po prostu widzi to, co chce widzie\u0107.<\/p>\n\n\n\n -Bywaj\u0105 oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cne sytuacje i wszystko zale\u017cy od postawy wiernych oraz ksi\u0119dza.<\/strong><\/p>\n\n\n\n -No dobrze, a od kogo zale\u017cny jest ten ksi\u0105dz? Przecie\u017c on nie prowadzi w\u0142asnej polityki. Z tego co ja si\u0119 orientuj\u0119 i z tych odg\u0142os\u00f3w dochodz\u0105cych nawet z Kijowa\u2026 W Kijowie na przyk\u0142ad nie ma tego problemu, tak samo i w parafiach na \u017bytomierszczy\u017anie. Natomiast problem ten jest bardzo widoczny na zachodnich terenach Ukrainy, czyli na naszych przedwojennych ziemiach. I pe\u0142na ukrainizacja tych parafii jest tylko kwesti\u0105 czasu, nawet mniej ni\u017c jednego pokolenia, bo takie jest nastawienie i taki kierunek idzie z Watykanu. To jest polityka watyka\u0144ska, a nie polska.<\/p>\n\n\n\n -W ka\u017cdym razie, gdy przeprowadza\u0142em wywiad z arcybiskupem Mieczys\u0142awem Mokrzyckim, to on zapewnia\u0142 mnie, \u017ce wsz\u0119dzie gdzie jest taka potrzeba, gdzie s\u0105 wierni znaj\u0105cy j\u0119zyk polski, to tam na pewno nie mo\u017ce zabrakn\u0105\u0107 polskiej mszy.<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Ale mnie chodzi o przysz\u0142o\u015b\u0107. M\u00f3g\u0142bym panu da\u0107 szereg przyk\u0142ad\u00f3w. W roku bodaj 90-tym zosta\u0142a odnowiona parafia rzymsko-katolicka w Tarnopolu. Niestety, prawos\u0142awni, a potem greko-katolicy zaj\u0119li polski ko\u015bci\u00f3\u0142 po-dominika\u0144ski, jedyny kt\u00f3ry ocala\u0142 po wojnie, no i Polacy musieli zadowoli\u0107 si\u0119 kaplic\u0105 cmentarn\u0105. Czyni\u0142em starania aby przy po\u015bwi\u0119ceniu tej nowej parafii nazwa\u0107 j\u0105 przedwojennym mianem dla podtrzymania tradycji. Oni jednak nadali tej parafii zupe\u0142nie now\u0105 nazw\u0119. To jest taki jeden przyk\u0142ad. A oto inny przyk\u0142ad. M\u00f3j kolega Maciej Gallus, kolekcjoner poczt\u00f3wek tarnopolskich, odkry\u0142 na targu staroci przedwojenn\u0105 srebrn\u0105 tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 z tarnopolskiego ko\u015bcio\u0142a jezuickiego. To by\u0142a tablica \u201eKongregacji Maria\u0144skiej Pa\u0144 w Tarnopolu\u201d i przed wojn\u0105 wisia\u0142a w ko\u015bciele jezuickim przy g\u0142\u00f3wnym o\u0142tarzu, w kt\u00f3rym umieszczona by\u0142a figura Matki Boskiej Niepokalanego Pocz\u0119cia. Na tablicy widnia\u0142o ponad sto nazwisk. To by\u0142 kawa\u0142 historii tego miasta, bo te nazwiska co\u015b m\u00f3wi\u0142y. Na pewno sto procent tych nazwisk znajduje si\u0119 w opracowanym przeze mnie s\u0142owniku biograficznym Tarnopolan. Wsp\u00f3lnie zakupili\u015bmy j\u0105 dla zbior\u00f3w tarnopolskich w maju 1994 roku wydaj\u0105c na to kup\u0119 pieni\u0119dzy, nie b\u0119d\u0105c przy tym osobami zamo\u017cnymi. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c tablica by\u0142a ju\u017c cz\u0119\u015bciowo przeci\u0119ta, bo widocznie kto\u015b kombinowa\u0142 aby sprzeda\u0107 j\u0105 jako z\u0142om srebra. Dla podtrzymania ci\u0105g\u0142o\u015bci polskiej tradycji z dawnych czas\u00f3w, w 1995 roku za po\u015brednictwem proboszcza parafii w Dragon\u00f3wce ko\u0142o Tarnopola, jezuity ks. J\u00f3zefa Chromika, przekazali\u015bmy t\u0119 tablic\u0119 dla tej w\u0142a\u015bnie odnowionej polskiej parafii w tarnopolskiej kaplicy cmentarnej. Poprzedni proboszcz, ks. A. G\u00f3rowski, nie powiesi\u0142 tablicy w ko\u015bci\u00f3\u0142ku zostawiaj\u0105c to swemu nast\u0119pcy, a ten kolejny proboszcz, jak si\u0119 ostatnio dowiedzia\u0142em, w\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 do rupieci na strychu i ju\u017c nie pami\u0119ta gdzie ona le\u017cy.<\/p>\n\n\n\n -Napisa\u0142 Pan i wyda\u0142, co prawda w niewielu egzemplarzach, a\u017c jedena\u015bcie ksi\u0105\u017cek o Tarnopolu, o tamtejszych Polakach, o szko\u0142ach, o gimnazjach, o harcerstwie tarnopolskim, o Towarzystwie Gimnastycznym \u201eSok\u00f3\u0142\u201d, tak\u017ce \u201eS\u0142ownik Biograficzny Tarnopolan\u201d, i szereg innych. Czy jest szansa \u017ceby to wyda\u0107 w jakim\u015b wydawnictwie?<\/strong><\/p>\n\n\n\n -Wtedy, kiedy ja to wydawa\u0142em, czyli w ko\u0144cu lat osiemdziesi\u0105tych, na prze\u0142omie dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, to wydanie ksi\u0105\u017cek w profesjonalnym wydawnictwie nie by\u0142o takie \u0142atwe. Trudno by\u0142o w\u00f3wczas my\u015ble\u0107 o jakiej\u015b szerszej akcji wydawniczej. A teraz to ju\u017c troch\u0119 dla mnie za p\u00f3\u017ano. W Anglii dzia\u0142a\u0142 tarnopolanin, literat, poeta, Stanis\u0142aw Sobotkiewicz, kt\u00f3ry bardzo mi pom\u00f3g\u0142 finansowo w gromadzeniu zbior\u00f3w tarnopolskich. Gdy on umar\u0142 w 1993 roku, to postanowi\u0142em upami\u0119tni\u0107 go tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105, kt\u00f3r\u0105 przekaza\u0142em do tej kaplicy cmentarnej w Tarnopolu. I t\u0119 jedn\u0105 tablic\u0119 faktycznie tam umieszczono. Podobno powieszono te\u017c w kaplicy wys\u0142an\u0105 tam przeze mnie plakietk\u0119 \u201e450-rocznica zwyci\u0119stwa polskiego kr\u00f3la Jana III Sobieskiego pod Wiedniem\u201d, kt\u00f3r\u0105 zupe\u0142nie przypadkowo uda\u0142o mi si\u0119 naby\u0107 w Opolu.<\/p>\n\n\n\n -Panie Majorze, prosz\u0119 na koniec powiedzie\u0107 czego – wed\u0142ug Pana – brakuje dzisiejszej Polsce, w por\u00f3wnaniu do tej Polski przedwojennej, gdy Pan by\u0142 jeszcze m\u0142odzie\u0144cem? <\/strong><\/p>\n\n\n\n -Brakuje niestety bardzo du\u017co rzeczy. Na pierwszym miejscu postawi\u0142bym tu patriotyzm, z kt\u00f3rym \u0142\u0105czy si\u0119 bezinteresowno\u015b\u0107. \u0141\u0105czy si\u0119 z tym te\u017c poczucie s\u0142u\u017cby Ojczy\u017anie. Minister, co m\u00f3wi sama genealogia tego s\u0142owa, nie mo\u017ce by\u0107 cz\u0142owiekiem zainteresowanym korzy\u015bciami materialnymi dla siebie czy dla bliskich sobie os\u00f3b. Minister to ten pierwszy, kt\u00f3ry wykonuje s\u0142u\u017cb\u0119 dla Ojczyzny. Na drugim miejscu, jak mi si\u0119 wydaje, jest wiara cz\u0142owieka w jaki\u015b idea\u0142, dla kt\u00f3rego by\u0142by on got\u00f3w bezinteresownie po\u015bwi\u0119ci\u0107 bardzo wiele, wszystko co mo\u017cliwe. Przed wojn\u0105 czym\u015b bardzo wa\u017cnym by\u0142y stowarzyszenia, by\u0142y te \u2013 jak to si\u0119 dzisiaj m\u00f3wi \u2013 inicjatywy obywatelskie. W naszych stronach tam na Kresach mieli\u015bmy m.in. takie Towarzystwo Szko\u0142y Ludowej. Skupia\u0142o ono ludzi ideowych, kt\u00f3rzy bezinteresownie po\u015bwi\u0119cali si\u0119 szerzeniu o\u015bwiaty na wioskach z r\u00f3wnoczesnym wspieraniem polsko\u015bci. Funkcjonowa\u0142o te\u017c takie Stowarzyszenie Zagrodowej Szlachty Polskiej, kt\u00f3rego celem by\u0142o odzyskanie dla polsko\u015bci tej zrutynizowanej szlachty zagrodowej.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/archiwumwolnosci.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/PROO-sfinansowano_zestawienie_1_plik_edytowalny_1_KOLOR-2.png\")
<\/a><\/figure>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"